Hugtök

Helstu hugtökin á vefnum, á íslensku með enska heitinu í sviga.

Djúpfölsun (deepfake)

Mynd, myndskeið eða hljóð sem búið er til eða breytt með gervigreind svo það virðist sýna eitthvað sem gerðist ekki, oft raunverulega manneskju.

Sjá einnig: Upprunavottun, Hliðarlestur

Forprent (preprint)

Rannsókn sem birt er opinberlega áður en hún hefur verið ritrýnd. Niðurstöðurnar eru bráðabirgðaniðurstöður.

Sjá einnig: Ritrýni

Fylgni (correlation)

Þegar tvennt breytist saman. Fylgni sýnir ekki að annað valdi hinu; til þess þarf til dæmis slembiraðaða rannsókn.

Sjá einnig: Slembiröðuð rannsókn

Gagnaver (data centre)

Bygging full af tölvum og netþjónum sem keyra netþjónustur, þar á meðal gervigreind. Gagnaver nota rafmagn til reksturs og kælingar.

Sjá einnig: Gervigreind

Gervigreind (artificial intelligence, AI)

Tölvukerfi sem leysa verkefni sem áður kröfðust mannlegrar hugsunar, til dæmis að skilja texta, þekkja myndir eða spá fyrir um eitthvað út frá gögnum.

Sjá einnig: Spunagreind, Mállíkan

Hending (chance level)

Árangurinn sem fengist með því að giska. Ef valið stendur milli tveggja kosta er hending 50%.

Sjá einnig: Slembiröðuð rannsókn

Hliðarlestur (lateral reading)

Aðferð staðreyndavakta: að fara af síðunni og opna aðrar heimildir til að athuga hver stendur á bak við efnið, í stað þess að lesa síðuna sjálfa betur.

Sjá einnig: Djúpfölsun, Reiðibeita, Upprunavottun

Hugræn útvistun (cognitive offloading)

Að nota verkfæri til að létta á hugsun, til dæmis minnislista, dagatal eða gervigreind.

Sjá einnig: Spjallmenni

Mállíkan (large language model, LLM)

Líkan sem er þjálfað á miklu magni texta til að spá fyrir um næsta orð. Spjallmenni eins og ChatGPT, Gemini og Claude byggja á stórum mállíkönum.

Sjá einnig: Spjallmenni, Þjálfun líkans, Ofskynjun

Ofskynjun (hallucination)

Þegar gervigreind setur fram rangar upplýsingar sem hljóma trúverðugar, til dæmis heimildir sem ekki eru til.

Sjá einnig: Mállíkan, Ritrýni

Reiðibeita (rage bait)

Efni sem er hannað til að vekja reiði, því reiði fær fólk til að smella, svara og deila.

Sjá einnig: Hliðarlestur, Þjarkaþvæla

Ritrýni (peer review)

Þegar aðrir sérfræðingar fara yfir rannsókn áður en hún er birt í fræðiriti. Ritrýni dregur úr villum en útilokar þær ekki.

Sjá einnig: Forprent, Slembiröðuð rannsókn

Slembiröðuð rannsókn (randomised controlled trial, RCT)

Rannsókn þar sem tilviljun ræður hverjir fá meðferð og hverjir ekki. Hún er sterkasta leiðin til að sýna orsakasamband.

Sjá einnig: Fylgni, Ritrýni

Spjallmenni (chatbot)

Forrit sem svarar fyrirspurnum í samtalsformi. Flest spjallmenni dagsins byggja á mállíkönum.

Sjá einnig: Mállíkan, Þjálfun líkans

Spunagreind (generative AI)

Gervigreind sem býr til nýtt efni, svo sem texta, myndir, hljóð eða myndskeið, út frá fyrirmælum notanda.

Sjá einnig: Gervigreind, Mállíkan, Þjarkaþvæla

Upprunavottun (content provenance, Content Credentials)

Upplýsingar sem fylgja stafrænu efni og sýna hvaðan það kemur og hvort því hafi verið breytt. Vottunin segir ekki til um hvort efnið sé satt.

Sjá einnig: Djúpfölsun, Hliðarlestur

Þjarkaþvæla (AI slop)

Ódýrt og innihaldsrýrt efni framleitt í miklu magni með gervigreind, oft til að safna smellum eða auglýsingatekjum.

Sjá einnig: Spunagreind, Reiðibeita

Þjálfun líkans (model training)

Ferlið þar sem gervigreindarlíkan lærir mynstur úr gögnum. Gögn sem hafa verið notuð í þjálfun er yfirleitt ekki hægt að fjarlægja úr líkaninu eftir á.

Sjá einnig: Mállíkan, Spjallmenni